emlak

Lise 3 coğrafya konu anlatımı ve ders notları 4. bölüm (11. sınıf coğrafya dersi) TÜRKiYE’Yi TANIYALIM, MEDENiYETLERiN MERKEZi TÜRKiYE, TÜRKiYE’DE ARAZi KULLANIMI, TÜRKiYE EKONOMiSiNiN SEKTÖREL DAĞILIMI,

B ölüm

4.

MEKÂNSAL BİR SENTEZ:

TÜRKiYE

TÜRKiYE’Yi TANIYALIM

MEDENiYET MERKEZi TÜRKiYE

KONULAR

Temel Kavramlar

TÜRKiYE’DE ARAZi KULLANIMI

TÜRKiYE EKONOMiSiNiN SEKTÖREL

DAğILIMI

TÜRKiYE’DE MADENLER VE ENERJi

KAYNAKLARI

TÜRKiYE’DE SANAYi

DOğAL AFETLER VE TÜRKiYE iÇiN

RiSKLER

TÜRKiYE’DE BÖLGE SINIFLANDIRMASI

Medeniyet

Ekonomi politikalari

Enerji kaynaklari

Doğal afet

MEDENiYETLERiN MERKEZi TÜRKiYE

Yandaki haritadan ve atlasinizdan yararlanarak

aşağidaki sorulari cevaplandiriniz.

1.

kurulduğu Nil Deltasi, Mezopotamya,

indus Vadisi, Sariirmak ve

Gökirmak Vadileri görülmektedir. Bu medeniyetlerin

buralarda kurulmasinin coğrafi

nedenlerini tartişiniz.

Yandaki haritada yeryüzündeki medeniyetlerin
2.

bölgelerin benzer ve farkli yönlerinin neler

olduğunu söyleyiniz.

Dünya fiziki haritasina bakarak bu
3.

beşiklik etmiş olan ülkemiz, Norveç’in

coğrafi konumuna sahip olsaydi Türkiye’de bu kadar medeniyet gelişir miydi? Nedenlerini tartişiniz.

Tarih boyunca birçok medeniyete
y

KONUYA BAşLARKEN
Harita 1:

Türkiye’nin coğrafi konumunu gösteren harita
Nevşehir, 3 Mayis 2007

Sevgili Jasmine,

En son mektubunda arkeolojiye olan ilginden Türkiye’yi görmek istediğini yazmişsin.

Anadolu’da çok eski çağlardan beri yerleşmeler başlamiş ve bu topraklar üzerinde pek çok farkli

medeniyet kurulmuştur. Bu toplum ve medeniyetlerin biraktiği izler kendilerinden sonra gelenleri

de etkilemiştir. Yeni gelenlerin getirdiği özelliklerle daha öncekiler kaynaşmiştir. Böyle bir gelişme ve

bunun sonucunda oluşan kültür zenginliğine dünyanin başka hiçbir yerinde rastlayamazsin.

Buralari ziyaret etmeni çok isterim. istanbul gibi hizla gelişen ve değişen bir metropolde bile

Anadolu’nun ilk yerleşim yerlerinden biri olan Yarimburgaz Mağarasi’ni, Roma ve Bizans uygarliklarina

ait birçok kalinti, sarniç ve kiliseyi, Osmanlidan kalan saraylari, hamamlari, camileri, iki

kitayi birbirine bağlayan köprüleri gördüğünde yazdiklarimin ne kadar yetersiz kaldiğini anlayacaksin.

. …

70

Türkiye’yi Taniyalim

Türkiye’yi Taniyalim71
MEDENiYETLERiN BULUşMA NOKTASI: ANADOLU

Coğrafi açidan önemli bir konumda bulunan Türkiye, elverişli iklim ve jeomorfolojik koşullari

nedeniyle tarihî çağlardan itibaren büyük ölçüde yerleşmelere sahne olmuş, bunun neticesinde de

çeşitli uygarliklarin kurulduğu ve geliştiği bir alan hâline gelmiştir.

Türkiye, Eski Dünya karalari olarak adlandirilan Asya, Avrupa ve Afrika’nin birbirine yaklaştiği sahada,

eski medeniyetlerin beşiği Akdeniz Havzasi içinde yer almaktadir.

Anadolu topraklarina tarih boyunca çeşitli insan topluluklari yerleşmiştir. Ülkemiz topraklari, coğrafi

konumu ve diğer coğrafi özellikleri nedeniyle bölgesel önem taşiyan çok sayida uygarliğin doğduğu,

geliştiği bir alan olmuştur.

Bugün dünyada 200’den fazla ülke vardir. Fakat dünya tarihini incelediğimizde geçmişte önemli rol

oynamiş, farkli medeniyetleri bünyesinde barindirmiş ülke sayisi 10-15’i geçmez. Bu ülkelerin dünyadaki

konumlarina baktiğimizda coğrafi bakimdan çok elverişli ve stratejik bölgelerde bulunduklarini

görürüz. Türkiye, bu ülkeler içinde en önemli medeniyet merkezlerinden biridir.

Türkiye’nin Dünya Üzerindeki Coğrafi Konumu ve

Avantajlari

“Türkiye’nin coğrafi konumu incelendiğinde büyük avantajlara

sahip bir ülke olduğu görülür Türkiye insan yaşami

için en ideal kuşak olan orta enlemde yer almaktadir. Bu

özelliğinden dolayi Türkiye topraklari, tarihin en eski dönemlerinden

beri hep büyük devletlere beşiklik etmiş ve çok sayida

medeniyetlerin kurulmasina zemin hazirlamiştir. Türkiye,

bu özelliğini coğrafi konumundan dolayi gelecekte de koruyacaktir.

Coğrafi konum, ülkenin daha ziyade doğal özellikleri

üzerinde etkili olurken siyasi, sosyal ve ekonomik durumunu

da doğrudan etkilemektedir. Ülkelerin dünyada bulunduklari

coğrafi konumlari ile gelişmişlik ve etkinlikleri arasinda siki bir

bağlanti vardir.

Türkiye’nin büyük kismi Asya Kitasi’nin güneybati ucunda, Anadolu Yarimadasi üzerinde yer alir.

Topraklarinin bir bölümü de Avrupa’nin güneydoğusunda bulunan

Balkan Yarimadasi’nin bir kismini içine alan Trakya’da bulunur.

Bu yönüyle Türkiye hem Asya hem Avrupa hem de Afrika Kitasi

ile temas hâlinde olduğundan bir Orta Doğu ülkesidir.

Türkiye, dağlik bir ülkedir. Ovalar, daha ziyade kiyilarda ve

akarsu vadilerinde yer alir. Akarsular bakimindan bölgenin en

zengin ülkesidir. Üç tarafi denizlerle çevrili yarimadalar (Anadolu

ve Trakya) ülkesi olan Türkiye, istanbul ve Çanakkale Boğazlari

ile büyük bir öneme sahiptir. Üç tarafini çeviren denizler,

Cebelitarik Boğazi ile Atlas Okyanusu’na, Süveyş Kanali vasitasiyla

Kizildeniz ve Hint Okyanusu’na bağlantilidir. Türkiye yer

alti ve yer üstü zenginlik kaynaklari bakimindan bölge ve hatta

dünyaki zengin ülkeler arasinda yer alir. Tarimsal kaynaklari kendi ihtiyaçlarini karşilayacak

düzeydedir. Ulaşim faktörleri bakimindan ele alindiğinda Türkiye, bütün ulaşim sektörlerinin

gelişmekte olduğu; Asya, Avrupa ve Afrika Kitalari arasinda köprü oluşturan bir ülkedir. Bu özellikleri

ile diğer Akdeniz ülkeleri gibi önemli bir turizm potansiyeline sahiptir.”

ô???

OKUMA METNi
Fotoğraf 2:

Sümela Manastiri
Fotoğraf 1:

Sultan Ahmet Camisi
72

Türkiye’yi Taniyalim
Coğrafi konumu gereği, Anadolu’da ilk çağlardan

beri çok farkli özelliklere sahip birçok

medeniyet kurulmuş ve gelişmiştir. Ayni zamanda

bu medeniyetler, dünya tarihinde çok önemli rol

oynamişlardir.

Son olarak buraya yerleşen Türkler, temeli

sevgi ve adalete dayanan, eski medeniyetlerin

izlerini taşiyan yepyeni bir medeniyet meydana

getirmişlerdir.

Tarihin ilk dönemlerinden itibaren Türkiye’de,

ayni zaman diliminde birden fazla büyük medeniyet

yan yana yaşamiştir. Ülkemizin denizlere

kiyisi olduğundan uzaktaki birçok farkli medeniyetle

de etkileşimi olmuştur.

Fotoğraflarda da görüldüğü gibi Anadolu’da

kurulan çeşitli medeniyetlerin izleri yapilan arkeolojik

kazilarla ortaya çikarilmaktadir (Fotoğraf 3-

4-5). Hemen hemen ayni bölgede yer almalarina

rağmen Misir ve Yunanistan’da kurulan medeniyetler

Anadolu’dakiler kadar çeşitli ve zengin değildir.

Misir’da, eski Misir Medeniyetleri, Arap ve Türk

medeniyetlerine ait eserler vardir. Roma’da Etrüsk

kalintilari dişinda sadece Roma sanat eserleri, Yunanistan’da

ise sadece Helenistik Döneme ait

eserler ve Türk eserleri vardir. Buna karşilik Türkiye’de

birbirini takip eden veya ayni dönemde

yan yana yaşamiş olan Hatti, Hitit, Hurri, Troia

(Troya), Urartu, Frygia (Frigya), Lydia (Lidya), Kria

(Karya), Lykia (Likya), Helen, Galat, Roma,

Bizans, Selçuklu ve Osmanli gibi pek çok medeniyetin

izleri bulunmaktadir.

Tarihin ilk çağlarinda Anadolu Yarimadasi’nin

doğusunda ve orta bölgelerinde Hatti ve Hitit

Beylikleri, batisinda ise Troialilar, Lelegler ve

Pelasglar gibi çeşitli dil ve etnik yapiya sahip

topluluklardan oluşan küçük kralliklar birlikte

yaşamaktaydi.

Anadolu’ya gelen kavimler yüzey şekillerinin

engebeli olmasi nedeniyle Anadolu’nun bir kismina,

sadece doğusuna veya batisina yerleşmek

zorunda kalmişlardir. Türkler ise Anadolu’ya geldikten

kisa bir süre sonra Anadolu’nun tamamina

hâkim olarak bu parçali yapiya son vermişler, mekân

ve kültür birliğini sağlayarak burayi sonsuza

kadar kendilerine yurt edinmişlerdir.

Anadolu Yarimadasi, coğrafi özelliklerinden

dolayi tarihin her döneminde mutlaka bir medeniyete

beşiklik etmiştir. Bu nedenle Anadolu

Yarimadasi; “Medeniyetlerin Beşiği Olan Topraklar”

olarak adlandirilmiş ve burada kurulan medeniyetlerin

hepsine “Anadolu Medeniyetleri” denmiştir.

Birbirinin devami olan uygarliklar, Türkiy’yi

âdeta bir müze ülke konumuna getirmiştir.

Fotoğraf 3:

ivriz Kaya Kabartmasi
Fotoğraf 5:

Milet Amfi Tiyatrosu – Söke (AYDIN)
Fotoğraf 4:

Nemrut Daği’ndaki Zeus Heykeli
Türkiye’yi Taniyalim

73
“şanliurfa yakinlarinda yer alan Göbekli

Tepe’de sürdürülen arkeolojik kazilarda tarih

öncesi yaşam ve uygarliğa geçişle ilgili yerleşik

bilgileri altüst edecek kalintilara rastlandi.

Buluntular, Taş Çağinda yaşayan avcitoplayici

atalarimizin yalnizca yaşamda

kalma savaşi vermediklerini gösteriyor.

Yaklaşik 11 bin yil önce Anadolu topraklarinda

yaşayan atalarimiz, günlük gereksinimlerini

gidermenin yani sira doğayi anlamaya

çalişmişlar, doğaüstü güçlerin ya da tanrilarin

varliğina inanmişlar, dinsel törenler

için düzenli araliklarla bir araya gelmişler.

Bu dinsel törenlerde hep birlikte inançlarini simgeleyen hayvan ve insan kabartmalariyla süslü

tapinaklar, dev boyutlu dikili taşlar yapmişlar. Kaziyi yürüten kazi bilimciler, bu verilere dayanarak

yerleşik yaşama geçişte ekonomik ya da ekolojik nedenlerin değil bu kalabalik ve uzun süreli dinsel

törenlerin rol oynamiş olabileceğini düşünüyorlar. Bu da uygarliğin, sanildiği gibi Filistin ya da

Mezopotamya’da değil Anadolu’da doğduğunu gösteriyor.”

Basindan, Eylül 2000

OKUMA METNi

“Türkiye topraklarinin ekonomik coğrafyasi ilk Çağdan günümüze kadar coğrafi konumuna

bağli olarak şekillenmiştir. Örneğin iyonyalilar, Fenikeliler deniz kenarinda kurulduklari için denizcilik

faaliyetleri ile meşgul olmuşlardir. Urartular ise bugünkü Doğu Anadolu dediğimiz topraklarda

kurulmuş, dolayisiyla hayvancilikla meşgul olmuşlardir. Anadolu kültürel zenginliği yaninda

ekonomik faaliyetler bakimindan da oldukça zengindir.

Türkiye’nin üzerinde bulunduğu topraklar geçmişten günümüze kadar gerek kültürel, ekonomik

gerekse siyasi açidan köprü konumunda olmuştur. Tarihî yollar burada kesişmiştir. Kral Yolu,

Baharat Yolu, ipek Yolu ile doğudan batiya, kuzeyden güneye uzanan ticari ağin Anadolu topraklarina

önemli getirisi olmuştur. 15. yüzyilda yaşanan coğrafi keşiflerle Doğu’nun zenginlikleri farkli

bir yolla Güney Afrika’dan Bati’ya ulaşmiştir. Fakat bu süreç ve sonrasinda da Anadolu önemini

korumuştur.

ô???

Yaşadiğiniz yerde kurulmuş önemli medeniyetlere ait müzeleri (Anadolu Medeniyetler Müzesi ve

Etnografya Müzesi) ziyaret ediniz. Değişik kaynaklardan ve bu müzelerden elde edeceğiniz yazili ve

görsel malzemeleri kullanarak okulunuzda panolar oluşturunuz.

PERFORMANS ÖDEVi

S

74

HABER KÖşESiTürkiye’yi Taniyalim
………………………..

………………………..

………………………..

……………………….

………………………………

……………………………….

………………………..

Yukarida önemli medeniyet merkezleri ve bunlara ait fotoğraflar verilmiştir. Buradan hareketle

aşağidaki sorulari cevaplandiriniz.

1. Bu medeniyetlerin isimlerini fotoğraflarin altindaki kutucuklara yaziniz.

2. Bu medeniyetlerin haritada işaretli olan yerlerde kurulmalarinin nedenlerini coğrafi konum

özelliklerini ön plana alarak yaziniz.

1 2

1

2

3

3

4

4

5

5

6

6

7

8 7

8

Sultanahmet Camisi

Selsius Kütüphanesi

Sart Sinagogu

Binbirdirek Sarnici

Yazilikaya

ikizboğalar

Mitolojik heykel

ince Minareli Medrese

O

DERS DIşI ETKiNLiK
Türkiye’yi Taniyalim

75
TÜRKiYE’DE ARAZi KULLANIMI

y

KONUYA BAşLARKEN
YER şEKiLLERi ARAZi KULLANIMINI NASIL ETKiLER?

Ülkemiz yüzey şekilleri bakimindan farkli özelliklere sahiptir. Bazi yerler geniş ovalar ve platolar, bazi

yerler dağlik ve engebeli alanlar, kimi yerler ise kayalik ve

batakliklardan oluşur. Ülkemizdeki yüzey şekillerinin farklilik

arz etmesi arazi kullanimini da çeşitlendirmiştir. Örneğin,

geniş ovalar yerleşme ve tarimsal faaliyetler için

(Fotoğraf 1), yüksek yaylalar hayvancilik

ve yer yer turizm

faaliyetleri için kullanilir.

Buna karşin kayalik ve

bataklik gibi alanlarin

kullanimi son derece

kisitlidir (Fotoğraf 2).

Sayfa 76-77’deki haritayi

ve metinleri inceleyerek

Türkiye’de arazi

kullanimi ile yer şekilleri

arasindaki ilişkiyi görelim.

şehir planlamacisi olduğunuzu düşününüz. Fotoğrafta yer alan bölgeleri yerleşim yeri, mesire alani,

tarimsal faaliyetler veya sanayi faaliyetleri için kullanacak olsaniz hangi bölgeyi ne amaçla kullanirdiniz?

Söyleyiniz.

Fotoğraf 1:

için kullanilan ovalik bir alan

Ülkemizde genellikle tarim ve yerleşme
Fotoğraf 2:

bir arazi

Dağlik ve kayalik
76

Türkiye’yi Taniyalim
Ülkemizdeki delta ovalari önemli tarim sahalaridir. Yakin zamanda

bu ovalarda sanayi faaliyetleri ve yerleşim birimleri de yoğunlaşmiştir.

Çukurova, Bafra, Çarşamba ile Büyük ve Küçük Menderes

ovalarinin denize yakin kesimleri bu tür ovalara örnek verilebilir.

Karadeniz, Ege ve Akdeniz kiyisinda yer alan ovalar, yüzey

şekilleri ve iklim şartlarina bağli olarak tarim faaliyetlerinin

yoğunlaştiği yerlerdir. Verimin yüksek olduğu kiyi ovalarinda bitki

örtüsü tahrip edilerek bu ovalar tarim alanina dönüştürülmüştür

(Fotoğraf 3). Tarimsal faaliyetlere bağli olarak kiyi ovalarinda

zamanla yerleşim birimleri de kurulmaya başlanmiştir. Örneğin, bir

zamanlar ormanlarla kapli olan Samsun – Bafra arasinda ormanlarin

açilmasi ile beraber birçok köy kurulmuştur.

Ulaşim ağlarinin gelişmesi ile beraber kiyi kesiminde turizm

faaliyetleri canlilik kazanmiş, bu kesimdeki araziler zamanla turistik

tesislerin inşasi için de kullanilmaya başlanmiştir.

Vadi kenarlarinda yer alan alüvyal ovalarda tarimsal faaliyetler

yoğunlaşmiş, ova ile dağlar arasindaki yamaçlarda da yerleşim

birimleri kurulmuştur. Karstik ovalar ile yer alti su kaynaklari

bakimindan zengin olan tektonik ovalarda da benzer durum söz

konusudur. Eskişehir, Antakya, Erzincan, Bursa, Acipayam bu

arazilerde kurulmuş şehirlere örnek verilebilir.

Geçmiş yüzyila kadar genellikle hayvancilik amaciyla kullanilan Orta Anadolu’daki platolarda bugün

tarimsal faaliyetler de gelişmiş ve kir yerleşmeleri ile orta büyüklükteki yerleşim birimleri artmiştir

(Fotoğraf 4).

Günümüzde Dilovasi, Çayirova (izmit), izmit, Çukurova’nin Adana ile Mersin arasinda kalan kesimi

gibi tarima uygun araziler sanayinin geliştiği bölgelerdir.

Türkiye’de mevcut ovalar toplam arazinin ancak % 8’ini kapsar. Ülkemizde yürütülen ekonomik

faaliyetlerin büyük bir kismi çok geniş yer tutmayan bu alanlarda yoğunlaşmiştir.

Ülkemiz arazileri arasinda dağlik ve engebeli alanlar geniş bir yer tutar. Bu alanlar

genellikle hayvancilik faaliyetleri ile çok yüksek gelir getirmeyen tarimsal

faaliyetlerin yapildiği yerlerdir. Toprak tabakasinin ya hiç olmadiği ya da

çok ince olduğu bu alanlarda erozyon oldukça şiddetlidir. Çoğu yerde

ana kayanin yüzeye çiktiği kayalik alanlar araziden yararlanma yönünden

ölü sahalar olarak nitelendirilir. Eğim derecesinin fazla ve

engebenin hâkim olduğu dağlik alanlarda ulaşimin gelişememesi,

araziden faydalanmayi sinirlayan önemli faktörlerdir.

Aşağidaki kutucuklarda Türkiye’de arazi kullanimi ile ilgili bilgiler

verilmiştir. Bu kutucuklarda özellikleri belirtilen alanlara, harita

üzerinde örnekler veriniz.

1

2

3

4

5

6

Bati Karadeniz platolari tarim ve ormancilik amaciyla kullanilmaktadir.

7

Volkanik sahalardaki ova ve platolarda verimli topraklarin etkisiyle tarim ve yerleşme gelişmiştir.
8

Fotoğraf 3:

Ovasi’ndan bir görünüm

Büyük Menderes
Fotoğraf 4:

bir görünüm

Orta Anadolu’daki kir yerleşmelerinden
Türkiye’yi Taniyalim

Ülkemizin güneyinde, şanliurfa civarinda platolar yüzeyinde mevcut toprak örtüsü oldukça incedir.

Çoğu yerde taş ve çakil örtüsü hâkim olduğundan buralar genellikle ilkbahar mevsiminde mera olarak

kullanilmaktadir. Yüksek engebeli alanlardan oluşan Taşeli ve Teke Platolari, hayvancilik faaliyetleri ve

bu faaliyetlere bağli olarak kir yerleşimi amaciyla kullanilir.

Ülkemizin doğusu ve güneydoğusu iklim ve topoğrafya şartlarina bağli olarak önemli hidrolik güç

potansiyeline sahiptir. Dağlar arasindaki alanlar birçok yerde baraj sahasi olarak kullanilmiştir. Buna

Keban, Karakaya ve Atatürk Baraji örnek verilebilir.

Ülkemizde kar kalinliğinin fazla ve topoğrafik şartlarin

uygun olduğu bazi dağlik alanlar kiş sporlari amaciyla kullanilmaktadir.

Örneğin: Uludağ, Kartalkaya, Palandöken gibi.

Doğu Karadeniz başta olmak üzere

doğal güzelliklere sahip birçok yer mesire

alani olarak veya yayla turizmi amaciyla

kullanilir.

Dağlik sahadaki bazi

araziler maden çikarma ve

işletme amaciyla kullanilmaktadir

(Fotoğraf 5).

Bazi engebeli alanlar yerleşim amaciyla da kullanilmaktadir.

Örneğin, cumhuriyetin ilk yillarindan

itibaren hizli bir şekilde gelişen Ankara’da küçük

tepelerden oluşan birçok alan, yerleşime açilmiştir.

Ayni şekilde Mardin de Mardin Eşiği’nin güney

yamaçlarinda engebeli bir alana kurulmuştur.

77
9

10

11

13

12

14

Ülkemizde dağlarin güney yamaçlarinda kalan alanlarda tarim ve yerleşme faaliyetleri açisindan

araziden faydalanma oraninin daha yüksek olduğu görülmektedir. Sizce bunun sebebi nedir?

Fotoğraf 5:

engebeli bir alan

Taş ocaği olarak kullanilan
Orta Anadolu, doğu ve güneydoğudaki

bozkir bölgeleri başta olmak üzere bazi dağlik

ve engebeli alanlar, hayvancilik faaliyeleri

amaciyla kullanilir (Fotoğraf 6).

15

Fotoğraf 6:

görünüm

Dağlik alanda hayvancilik faaliyetinden birFotoğraf 7: Mardin
78

Türkiye’yi Taniyalim
Eğim

değeri %

Kapladiği

alan km

2
Ülke toprakalari

içindeki orani (%)

Açiklama Kullanim alani

0 – 5 65.846 8,5 Düz ve hafif

eğimli

Ovalar, dolgu sahalari, eski göl tabanlari. Yer alti suyu bakimindan zengin,

tarimsal faaliyetlere uygun olup bu amaçla kullanilan alanlardir.

5 -10 100.386 12,8

Orta eğimli,

hafif dalgali

Plato sahalari, iç kesimlerde kalan ovalar, tarima uygun alanlardir.

Ulaşim sistemi bu sahalar üzerinde gelişmiştir. Yerleşmenin, sanayi

ticaret tesislerinin yaygin olduğu alanlardir.

10 – 15 125.909 16,2 Çok eğimli

Derince yarilmiş vadiler ve tepelik alanlar. Toprak çok ince erozyon çok

şiddetlidir. Yer alti suyu bakimindan fakir, yüzeysel akiş hizlidir. Yer yer

kuru tarim yapilabilir. Küçük köyler buralarda yer alir.

15’ten

fazla 487.864 62,5 Sarp

Erozyon şiddetlidir. Tarim ancak taraçalarda yapilabilir. Toprak

örtüsünün inceldiği bu alanlarda hayvancilik ve ormancilik faaliyetleri

yapilmaktadir. Seyrek nüfuslanan yerlerdir.

G

Aşağidaki tabloda Türkiye

arazilerinin eğim dereceleri ile

bunlarin toplam arazilerimiz

içindeki orani ve kullanim alani

verilmiştir. Bu açiklamalardan

ve arazi eğim değerlerinin gösterildiği

yandaki resimden yola

çikarak her eğim sinifindaki

araziye yakin çevrenizden örnekler

veriniz.

Ülkemizde fazla eğimli araziler az eğimli arazilere nazaran daha çok yer tutar. Aşağidaki tabloda

Türkiye arazisinin eğim değerlerine göre siniflandirmasi verilmiştir.

ETKiNLiK
O

DERS DIşI ETKiNLiK
Eğim

> % 20

Eğim

% 10 – % 20

Eğim

0 – % 10

Eğim

0 – % 2

Yukarida Küçük Menderes Ovasi’nin bir kismini ve çevresini gösteren fotoğraflar yer almaktadir. Bu

fotoğraflara göre;

1.

Araziler hangi amaçla kullanilmiştir ve bunun üzerinde yer şekilleri nasil etkili olmuştur? Yaziniz.
2.

Arazinin gelecekteki muhtemel kullanimi ile ilgili senaryolar oluşturup arkadaşlarinizla paylaşiniz.
Türkiye’yi Taniyalim

Üretim, pazarlama, dağitim gibi birimlerden meydana gelen bir fabrika düşününüz. Fabrikanin

faaliyetlerini ideal bir biçimde devam ettirebilmesi için bu birimlerin koordineli ve istikrarli bir şekilde varliğini

sürdürmesi gerekir. Herhangi birinde yaşanacak olan problem diğer birimlerin de işleyişini olumsuz

yönde etkileyecektir. Örnekteki gibi ülkemiz ekonomisi de koordineli bir biçimde varliğini sürdürmesi

gereken birimlerden oluşur. Farkli iş kollarini kapsayan birimler tarim, sanayi ve hizmet sektörü olarak

adlandirilir. Atatürk tüm sektörlerde dengeli gelişmenin önemini

ziraat, ticaret, sanayi faaliyetlerini ve bütün bayindirlik işlerini, birbirinden ayri düşünülmesi

doğru olmayan bir bütün sayarim.”

olmadiği, örneğin, sanayide gelişme sağlanirken tarim sektöründe de gelişmenin esas olduğu

Atatürk’ün bu ifadelerinden anlaşilmaktadir.

Aşağidaki grafikleri inceleyerek ülkemiz ekonomisinin sektörel dağilimini görelim.

79“Ben, ekonomik hayat denince;sözüyle ifade etmiştir. Sadece bir sektörde gelişmenin yeterli
TÜRKiYE EKONOMiSiNiN SEKTÖREL DAğILIMI

y

KONUYA BAşLARKEN
Sektörlerin ülke ekonomisi içindeki orani ülkelerin gelişmişlik düzeyi hakkinda önemli fikirler verir.

Geri kalmiş ülkelerde tarim sektörünün ülke ekonomisi içindeki orani yüksekken hizmet ve sanayi sektörlerinin

payi düşüktür. Gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerde ise durum bunun tam tersidir.

Yukaridaki bilgilerden ve grafikten yararlanarak Türkiye’nin gelişmişlik düzeyini tartişiniz.

G

ETKiNLiK
Grafik 1:

dağilimi (2005 – TÜiK)

Türkiye ekonomisinin sektörel
Tarim sektörü Hizmet sektörü

Sanayi sektörü

1.

olmuştur? Söyleyiniz.

Yaşadiğiniz çevrede hangi ekonomik faaliyetler yaygindir? Bu faaliyetlerin gelişmesinde neler etkili
2.

tartişiniz.

Ülke yönetiminde görev almiş olsaydiniz hangi sektörlerin gelişmesine öncelik tanirdiniz? Sebebini
3.

80

Ülkemizin kalkinmasinda, tarim sektörünün önemini araştiriniz.Türkiye’yi Taniyalim
1. Coğrafi Konum

Herhangi bir ülkenin dünya üzerindeki yeri o ülkenin coğrafi konumunu ifade eder. Coğrafi konum ,

bir yerdeki nüfus, yerleşme, ekonomi vb. faaliyetleri etkiler.

Coğrafki konumun Türkiye ekonomisi üzerindeki etkisini aşağidaki etkinliği yaparak görelim.

TÜRKiYE EKONOMiSiNi ETKiLEYEN FAKTÖRLER

Coğrafi konum Yeryüzü şekilleri iklim özellikleri Nüfus

Coğrafi konum özellikleri Ekonomiye katkisi

Üç tarafinin denizlerle çevrili olmasi ve boğazlara

sahip olmasi

Karadeniz’e komşu ülkeler ile diğer ülkeler arasindaki deniz

ticareti boğazlar yoluyla yapilir ve böylece ülkemize stratejik

önem kazandirir. Turizm yoluyla çeşitli gelirler elde edilir.

Önemli/stratejik enerji ve yer alti kaynaklarina sahip

olmasi ve bu kaynaklar bakimindan zengin ülkelere

komşu olmasi

Farkli mevsimlerin yaşanmasi

Asya, Avrupa ve Afrika Kitalarinin birbirine en fazla

yaklaştiği yerde olmasi

Doğu ve Bati medeniyetlerinin buluşma noktasinda

yer almasi

Bulunduğu bölgeye göre zengin su kaynaklarina

sahip olmasi

Aşağidaki tabloda Türkiye’nin coğrafi konumu ile ilgili bazi faktörler ve bu faktörlerden bir tanesinin

ekonomiye katkisi açiklanmiştir. Siz de diğer faktörlerin etkisini tablodaki boşluklara yaziniz.

G

ETKiNLiK
A. ÜLKEMiZ EKONOMiSi HANGi SEKTÖRLERDEN OLUşUR?

Belli bir yere ulaşmak için trafikte seyreden bir araç düşününüz. Aracin gideceği yere ulaşabilmesi;

aracin donanimi, trafik yoğunluğu, hava durumu, aracin yükü gibi çeşitli şartlara bağli olarak değişir. Bu

şartlarin olumlu olmasi, aracin gideceği yere zamaninda ve sağlikli bir şekilde ulaşmasini sağlarken

olumsuz olmasi ise tam tersi bir durum ortaya çikarir. Ülkemizin ekonomisi de örnekte olduğu gibi çeşitli

faktörlere bağli olarak şekillenir. Bu durumu etkileyen faktörlerin neler olduğunu aşağidaki şemayi

inceleyerek görelim.

Türkiye’nin 26

Bu yeri atlasinizdan tespit ederek aşağidaki sorulari cevaplandiriniz.

o – 45o doğu boylamlari ile 20o – 25o kuzey enlemleri arasinda yer aldiğini düşününüz.
1.

Ülkemizde yapilan ekonomik faaliyetler bugünkünden farkli olur muydu? Sebebini belirtiniz?
2.

Bu konum Türkiye’nin ekonomisini nasil etkilerdi? Açiklayiniz.
G

ETKiNLiK
B. TÜRKiYE EKONOMiSiNi ETKiLEYEN FAKTÖRLER

Türkiye’yi Taniyalim

81
2. Yeryüzü şekilleri

Yeryüzü şekilleri, ekonomik faaliyetleri büyük ölçüde etkilemektedir. Düz alanlar çeşitli kolayliklar

sağladiğindan ekonomik faaliyetler için en fazla tercih edilen yerlerdir.

Yandaki grafikte Türkiye arazisinin yükselti basamaklarina

göre orani verilmiştir. Ön bilgilerinizden ve

atlasinizdan faydalanarak aşağidaki sorulari cevaplandiriniz.

1.

tarim yapilabilir? Bu araziler Türkiye’nin nerelerinde

yoğunlaşmiştir?

Türkiye arazisinin ne kadarinda verimli bir şekilde
2.

azaldiği ve yerleşmenin zorlaştiği kuşakta yer alir? Bu

araziler Türkiye’nin nerelerinde yoğunlaşmiştir?

Türkiye’de arazinin ne kadari, tarimda verimin
G

Yükselti ve engebenin az olduğu yerler

ekonomik faaliyetleri olumlu yönde etkilemiştir.

Kiyi ovalari ile yükseltinin 500 m’den az olduğu

ovalarda çok çeşitli tarim ürünleri yetiştirilmekte

ve yüksek verim elde edilmektedir. Ham maddesi

tarima dayanan sanayi kollari bu alanlarda

yoğunlaşmiştir. Ülkemizdeki ekonomik faaliyetlerin

önemli bir kismi bahsedilen yerlerdedir.

Ülkemiz arazilerinin büyük bir kisminin dağlik ve

engebeli olmasi tarim, sanayi, ulaşim başta olmak

üzere birçok ekonomik faaliyeti olumsuz yönde

etkilemiştir. Buralarda yapilan ekonomik faaliyetlerde

giderler artmakta ve verimlilik düşmektedir.

Bunun yaninda yükselti de ekonomik faaliyetleri

etkilemektedir. Örneğin, yükseltinin 1500 m’den

fazla olduğu alanlar tarimsal faaliyetlerde verimin

azaldiği yerlerdir.

ETKiNLiK
3. iklim

Sadece çöl ikliminin görüldüğü bir bölgede yaşadiğinizi düşününüz. Acaba zeytin, incir, turunçgil, çay gibi çok çeşitli tarim ürünlerini yetiştirebilir miydiniz? Bu ürünlere dayali sanayi faaliyetleri gelişir miydi?

Bu alanda hidroelektrik santralleri kurmak mümkün olur muydu? şüphesiz bu faaliyetleri gerçekleştirmeniz oldukça güç olurdu. Çünkü iklim bir yerde yapilan ekonomik faaliyetler üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. iklim ülkemizdeki ekonomik faaliyetleri doğrudan ya da dolayli şekilde etkilemiştir. Ülkemizin mevcut konumundan kaynaklanan farkli iklim özellikleri ekonomik faaliyetlerin de çeşitlenmesini sağlamiştir. iklimin ülkemizdeki ekonomik faaliyetler üzerindeki etkisini bazi örneklerle inceleyelim.

Ülkemizin turistlik faaliyetleri üzerinde iklimin önemli rolü vardir. Farklimevsimlerin yaşanmasi önemli avantajlar sağlar. Buna

bağli olarak

Ege ve Akdeniz

kiyilarinda plaj

turizmi gelişmişken

yükseltinin

kiş sporlari

için

Kaynak: www.englishpage.blogcu.com

,

YORUM KÖŞESİ






dokuz + = 12